Hvat er hetta fyri ein samgonga, og hvørja framtíð byggja vit í Føroyum?
Eg veit viðhvørt ikki, um eg skal flenna ella gráta, tá ið eg fylgi við føroyskum politikki.
Vit hoyra aftur og aftur um fíggjarligt haldføri, sparingar, nýskipanir og stórar ætlanir fyri framtíðina. Politikarar tosa um, hvussu Føroyar skulu mennast, og hvussu vit skulu tryggja komandi ættarliðum eitt gott samfelag.
Men eg siti eftir við einum spurningi, sum eg haldi, at vit alt ov sjáldan seta:
Hvat hjálpir tað at byggja eitt fíggjarliga sterkt land, um vanlig fólk hava alsamt truplari við at skapa sær eitt gott lív í tí?
Tí Føroyar eru ikki bara ein fíggjarlóg, ein samgongusemja ella nøkur politisk lyfti. Føroyar eru menniskjuni, sum búgva her.
Og tað er júst tey menniskjuni, sum eg sakni meira fokus á í føroyskum politikki.
Eg haldi, at vit eru vorðin alt ov von við at hoyra, hvat politikararnir ætla at gera, men alt ov lítið krevjandi, tá ið tað snýr seg um, hvat veruliga verður gjørt.
Tí tað er lætt at lova broytingar. Tað er nógv truplari at fremja tær.
Hvat er hetta fyri ein samgonga?
Fólkaflokkurin, Sambandsflokkurin og Javnaðarflokkurin hava skipað samgongu við Beini Johannesen sum løgmanni.
Flokkar við ymiskum politiskum hugsjónum hava valt at standa saman um eina felags kós fyri Føroyar.
Men hvør er hendan kósin í veruleikanum?
Hvat skulu vanligir føroyingar merkja til hana? Hvørjar avbjóðingar verða tiknar í álvara? Og hvat verður gjørt fyri at tryggja, at Føroyar framvegis verða eitt land, har fólk hava møguleika at liva eitt gott lív?
Eg veit væl, at ein samgonga ikki kann loysa allar trupulleikar eftir stuttari tíð. Fleiri av teimum avbjóðingum, vit standa við í dag, hava verið til í nógv ár, og ábyrgdin kann ikki leggjast á eina einstaka samgongu.
Men tað broytir ikki, at tey, sum sita við politiska valdinum í dag, eisini hava ábyrgdina av at arbeiða við teimum.
Tað kann ikki vera nóg mikið at vísa á, hvat undanfarnar samgongur gjørdu skeivt, ella hvussu torførar avbjóðingarnar eru.
Vit hava brúk fyri at hoyra, hvat skal gerast øðrvísi.
Og vit hava brúk fyri at síggja, at orð verða hildin.
Tí hvat er virðið í einari samgongu, sum kann semjast um at býta politiska valdið, um hon ikki eisini kann semjast um at loysa trupulleikarnar hjá fólkinum?
Skulu vit ungu arva okkum til eina framtíð?
Bústaðarstøðan er ein av teimum avbjóðingunum, sum órógva meg mest.
Vit hoyra, at ung skulu taka útbúgving, arbeiða, spara upp, seta búgv og skapa sær eina framtíð.
Men hvussu realistiskt er tað hjá øllum?
Hvat við teimum, sum ikki hava foreldur, ið kunnu hjálpa teimum fíggjarliga? Hvat við teimum, sum ikki kunnu fáa hjálp til útgjald á einum bústaði? Og hvat við teimum, sum einki hava at arva?
Skal møguleikin at seta búgv í Føroyum í so stóran mun vera treytaður av, hvørja familju tú kemur úr?
Eg haldi, at tað er ein álvarsom samfelagslig avbjóðing, um fíggjarliga støðan hjá foreldrunum fær ov stóran týdning fyri, hvør sleppur inn á bústaðarmarknaðin.
Tað kann ikki vera okkara framtíðarhugsjón.
Eg vænti ikki, at øll skulu fáa somu fíggjarligu umstøður, ella at samfelagið skal rinda fyri alt.
Men eg vænti, at fólk, sum arbeiða, spara upp og taka ábyrgd, eisini skulu hava ein realistiskan møguleika at skapa sær eitt sjálvstøðugt lív.
Vit ungu skulu ikki vera noydd at arva okkum til eina framtíð. Vit skulu hava møguleika at byggja hana sjálvi.
Og um tað gerst alsamt truplari, so er tað ikki bara ein trupulleiki hjá tí einstaka.
Tað er ein trupulleiki fyri framtíðina hjá Føroyum.
Vilja vit hava ung fólk heim – ella vilja vit bara siga tað?
Vit tosa nógv um, hvussu týdningarmikið tað er at fáa ung fólk at venda heim aftur eftir lokna útbúgving.
Men hvat bjóða vit teimum at koma heim til?
Vit kunnu ikki vænta, at kærleikin til heimlandið einsamallur skal vera nóg mikið, um fólk ikki síggja ein realistiskan møguleika at skapa sær eitt lív her.
Tað er lætt at tosa um, hvussu gott land Føroyar eru.
Men kærleiki til Føroyar rindar ikki húsaleigu, lán ella rokningar.
Vit hava brúk fyri námsfrøðingum, lærarum, heilsustarvsfólki, handverkarum, sjófólki og øllum teimum, sum hvønn dag halda samfelagnum gangandi.
Men hesi fólkini hava eisini brúk fyri einum samfelagi, sum gevur teimum møguleikar.
Vit kunnu ikki í einum andadrátti siga, at vit hava brúk fyri teimum ungu, og í næsta góðtaka umstøður, sum gera tað trupult hjá teimum at búseta seg her.
Tað hongur ikki saman.
Føroyar skulu ikki bara vera eitt land, sum vit læra okkara ungu at elska. Føroyar skulu eisini vera eitt land, sum tey hava møguleika at velja til.
Vælferð má vera meira enn eitt pent orð
Eg haldi eisini, at vit eiga at seta okkum sjálvum ein álvarsaman spurning:
Hvussu væl taka vit okkum í veruleikanum av teimum menniskjum, sum hava størstan tørv á hjálp?
Vit kalla Føroyar eitt vælferðarsamfelag. Vit tosa um tryggleika, javnrættindi og møguleikar fyri øll.
Men tað er ikki nóg mikið at siga, at vit hava eitt gott vælferðarsamfelag.
Tað má eisini merkjast hjá fólkinum.
Hvat við barnafamiljunum, sum skulu fáa arbeiði, børn og fíggjarviðurskifti at hanga saman?
Hvat við teimum støku foreldrunum, sum bera eina stóra ábyrgd einsamøll?
Hvat við teimum eldru, sum hava arbeitt og goldið skatt eitt heilt lív?
Og hvat við teimum, sum vegna sjúku, skert arbeiðsføri ella serligan tørv ikki hava somu møguleikar sum onnur?
Tað er sjálvandi neyðugt at hava skil á landsins fíggjarviðurskiftum.
Men vit mugu ansa eftir, at vit ikki gerast so upptikin av tølunum, at vit gloyma menniskjuni aftan fyri tey.
Tí aftan fyri eina sparing kann standa eitt barn, sum hevur tørv á stuðli. Ein familja, sum hevur tørv á hjálp. Ella eitt eldri menniskja, sum hevur tørv á røkt.
Og tá ið vit tosa um, hvat vælferðin kostar, eiga vit eisini at spyrja, hvat tað kostar, um neyðug hjálp ikki verður veitt í tíð.
Hvat kostar tað einum barni at ganga ov leingi uttan stuðul?
Hvat kostar tað einari familju, tá ið hjálpin kemur ov seint?
Og hvat kostar tað samfelagnum, tá ið trupulleikar sleppa at vaksa, sum kanska kundu verið fyribyrgdir?
Hetta eru eisini kostnaðir.
Teir síggjast bara ikki altíð so týðiliga í einari fíggjarlóg.
Eitt vælferðarsamfelag eigur ikki bara at verða mett eftir, hvussu væl landskassin stendur seg, men eisini eftir, hvussu væl vit taka okkum av hvørjum øðrum.
Hvussu leingi skulu menniskju bíða eftir hjálp?
Sendingin Leivur vil liva hjá Kringvarpi Føroya hevur eisini fingið meg at hugsa nógv.
Tað er týdningarmikið, at slíkar menniskjasøgur verða sagdar, tí tær minna okkum á, at rúsevnistrupulleikar ikki bara eru tøl og frágreiðingar.
Tað eru menniskju. Tað eru familjur. Og tað eru lív, sum kunnu verða merkt fyri altíð.
Men eg má eisini spyrja:
Skal tað veruliga vera neyðugt, at ein menniskjalagna verður lýst í sjónvarpinum, áðrenn vit aftur fara at tosa um, hvussu álvarsamir trupulleikarnir eru?
Fyri fleiri árum síðani varð ein heildarætlan løgd fram um at fyribyrgja og tálma rúsevnismisnýtslu í Føroyum.
Men hvussu langt eru vit komin?
Hvørji tilmæli eru sett í verk? Hvat manglar? Og hvussu verður tryggjað, at fólk við rúsevnistrupulleikum fáa skjóta og samanhangandi hjálp?
Eg sigi ikki, at einki er gjørt. Men eg haldi, at vit hava rætt til at fáa greið svar.
Tí ein politisk ætlan er ikki tað sama sum ein loysn.
Og eitt menniskja, sum hevur tørv á hjálp, kann ikki liva av góðum ætlanum og politiskum lyftum.
Tað hevur tørv á, at hjálpin veruliga er har.
Vit kunnu ikki bara gerast rørd av einari søgu, tosa um hana eina løtu og síðani halda fram sum áður.
Tí tá ið uppmerksemið er farið víðari, eru menniskjuni framvegis har.
Og tørvurin á hjálp er framvegis har.
Hvat skulu vit við politiskum lyftum, um tey ikki verða hildin?
Eg haldi, at løgmaður og samgongan eiga at fáa nakrar greiðar spurningar.
Hvussu skulu tit tryggja, at ung fólk hava ein realistiskan møguleika at seta búgv?
Hvussu skulu tit skapa betri umstøður fyri barnafamiljur?
Hvussu skulu tit tryggja, at fólk við serligum tørvi fáa neyðuga hjálp?
Og hvussu skulu vit sum borgarar kunna síggja, at politisku lyftini veruliga verða fylgd upp?
Eg vænti ikki, at allar avbjóðingar kunnu loysast eftir einum degi.
Men eg vænti, at tey, sum hava átikið sær politiska ábyrgd, eisini megna at vísa, hvørjar broytingar tey vilja fremja.
Tað er ikki nóg mikið at siga, at trupulleikarnir eru samansett.
Tað vita vit.
Tað er heldur ikki nóg mikið at greiða frá, hví ymiskt er torført.
Tí tað er júst fyri at arbeiða við torførum avbjóðingum, at vit hava fólkavaldar politikarar.
Vit hava ikki valt politikarar bara fyri at hoyra teir greiða frá trupulleikunum. Vit hava valt teir fyri at arbeiða við at loysa teir.
Og tá ið ein politikari kann taka sær æruna av einari góðari avgerð, má viðkomandi eisini tora at standa til svars, tá ið okkurt ikki riggar.
Tað er ikki eitt persónligt álop at krevja politiska ábyrgd.
Tað er ein grundleggjandi partur av fólkaræðinum.
Kanska eiga vit eisini at hyggja at okkum sjálvum
Ábyrgdin liggur ikki bara hjá politikarunum.
Hon liggur eisini hjá okkum, sum velja teir.
Tí hvat leggja vit dent á, tá ið vit fara á val?
Velja vit eftir politiskum innihaldi? Ella lata vit viðhvørt persónlig sambond, gamlar vanar og popularitet fáa ov stóran týdning?
Eg haldi, at hetta er ein spurningur, sum vit øll kunnu hava gott av at seta okkum sjálvum.
Tí tað er stórur munur á at dáma ein politikara og at taka undir við politikkinum hjá viðkomandi.
Ein atkvøða er ikki bara ein krossur við eitt navn.
Hon er eisini ein støðutakan til, hvørja framtíð vit ynskja fyri okkara land.
Og tá ið valið er av, eiga vit ikki bara at seta okkum afturá og bíða eftir næsta vali.
Vit eiga at fylgja við, seta spurningar og krevja, at tey, sum vit hava valt, standa til svars fyri sínum avgerðum.
Eg eri ikki politikari, og eg havi ikki øll svarini.
Men eg eri føroyingur, og eg haldi, at eg havi líka stóran rætt sum øll onnur at seta spurningar við ta leið, okkara land fer.
Tí politikkur snýr seg ikki bara um flokkarnar og tey, sum sita á Løgtingi.
Hann snýr seg um okkum øll.
Um gerandisdagin hjá fólki. Um møguleikarnar hjá teimum ungu. Og um framtíðina hjá teimum børnum, sum vaksa upp í Føroyum.
Føroyar eru meira enn ein fíggjarlóg
Eg skrivi ikki hetta, tí eg haldi, at Føroyar eru eitt vánaligt land.
Tvørturímóti.
Eg skrivi, tí eg haldi, at vit hava so nógv gott at byggja á, og tí eg ikki vil, at vit skulu taka okkara møguleikar fyri givnar.
Eg ynski mær eitt føroyskt samfelag, har ung hava møguleika at skapa sær eina framtíð.
Har barnafamiljur hava tryggar umstøður.
Har tey eldru verða møtt við virðing.
Har fólk við serligum tørvi fáa neyðuga hjálp.
Og har tað at arbeiða, taka ábyrgd og gera sítt fyri samfelagið eisini gevur ein realistiskan møguleika at byggja eitt gott lív upp.
Eg veit væl, at pengar ikki vaksa á trøum, og at politikarar mugu gera torførar raðfestingar.
Men tað er júst tí, vit hava brúk fyri ábyrgdarfullum politikarum.
Ikki bara fólki, sum duga at greiða frá, hvat vit ikki hava ráð til.
Men fólki, sum tora at taka avgerðir og vísa, hvussu vit kunnu skapa eitt betri samfelag við teimum møguleikum, vit hava.
Tí hvat er endamálið við at byggja eitt fíggjarliga sterkt land, um vit samstundis gera tað truplari hjá vanligum fólki at skapa sær eitt lív í tí?
Hvat er endamálið við at tosa um framtíðina, um tey ungu ikki síggja seg sjálvi sum ein part av henni?
Og hvat er endamálið við at kalla okkum eitt vælferðarsamfelag, um vit ikki støðugt arbeiða fyri, at vælferðin eisini røkkur teimum, sum hava størstan tørv á henni?
Vit skulu sjálvandi hugsa um framtíðina.
Men vit mugu ikki gloyma nútíðina.
Tí Føroyar skulu ikki bara vera eitt gott land á pappírinum. Tað skal eisini merkjast hjá fólkinum, sum býr her.
Og tí vil eg enda við einum spurningi til løgmann, samgonguna og okkum øll:
Hvat er eitt vælferðarsamfelag vert, um fólkið, sum skal liva í tí, ikki hevur ráð at vera ein partur av tí?